reisziekte

Advies

Let op: Tekst is in revisie!

Bij de behandeling van misselijkheid en braken bij relatief reisziekte hebben antihistaminica uit de anti-emeticagroep (zoals cyclizine, cinnarizine of meclozine) de voorkeur.

Behandelplan

  1. Bespreek niet-medicamenteus beleid

    • Ga niet op reis met een lege maag en neem bij een lange reis tenminste drie lichte maaltijden per dag.
    • Vermijd het gebruik van alcohol.
    • Stop met lezen, schrijven, gamen of internetten zodra u draaierig of misselijk wordt.
    • Zorg voor frisse, liefst koele lucht.
    • Vermijd of minimaliseer hoofdbewegingen en oriënteer op de horizon.
    • Ga in een auto of bus zoveel mogelijk voorin zitten, vermijd achteruit rijden of probeer zelf te besturen (indien dat mogelijk is).
    • Ga bij een bootreis midden op het achterdek zitten en bij een vliegreis in de buurt van de vleugels.
    • Probeer te slapen.
    • Gemberpoeder is een niet-versuffend alternatief bij reisziekte.

    Toelichting

    Voorlichting en niet-medicamenteuze adviezen hebben de voorkeur boven medicamenteuze therapie. Bewijs voor de effectiviteit van de niet-medicamenteuze adviezen is echter beperkt.

    Conditionering: Gedachten aan de reis kan al klachten geven, soms kan uitleg de vicieuze cirkel doorbreken.

    Adaptatie: Na enige dagen treedt gewenning op, omdat het evenwichtsorgaan zich na enkele dagen lijkt aan te passen aan de beweging. Als de reis voorbij is, verdwijnen de ziekteverschijnselen vrij snel. Adaptatie lijkt ondanks beperkt bewijs op rationele gronden de beste manier om reisziekte te verminderen.

    Het is niet zeker of gember reisziekte kan voorkomen. Er zijn enkele gerandomiseerde onderzoeken die suggereren dat het gebruik van 1000-2000 mg gemberpoeder bij volwassenen en 500 mg bij kinderen de symptomen van reisziekte vermindert.

  2. Start alleen bij relatief ernstige aanhoudende klachten bij volwassenen een licht-sederend antihistaminicum

    Kies één van de volgende middelen:

    Bij een reis korter dan vier uur is cyclizine een prima keuze. Bij een reis langer dan vier uur zijn meclozine of cinnarizine geschikter.

    Ga naar de volgende stap bij onvoldoende effect van een antihistaminicum.

    Let op

    Cyclizine, meclozine en cinnarizine zijn versuffend, waardoor niet geschikt voor chauffeurs, piloten, schippers, vliegtuig- en scheepsbemanning.

    Sommige patiënten, met name ouderen, kunnen tijdens het gebruik desoriëntatie, verwardheid en hallucinaties ontwikkelen.

    Sederende antihistaminica niet gebruiken bij kinderen < 2 jaar.

    In geval van zwangerschap of borstvoeding heeft kortdurend gebruik van meclozine de voorkeur.

    Toelichting

    Maak in overleg met de patiënt steeds een individuele afweging tussen de ernst van de klachten en de kans op bijwerkingen en de gevolgen daarvan.

    Chloorcyclizine/cinnarazine is het enige middel dat is geregistreerd voor de preventie van reisziekte bij kinderen vanaf 2 jaar. Het is zonder recept als zelfzorgmiddel verkrijgbaar. Omdat de effectiviteit niet goed onderzocht is, er geen duidelijke reden is om een combinatiepreparaat te gebruiken en er kans op bijwerkingen is, wordt laagdrempelig gebruik van dit middel ontraden. Overweeg het eventueel alléén bij kinderen met ernstige klachten die langdurig moeten reizen en waarbij niet-medicamenteuze maatregelen onvoldoende effect hebben. Informeer de ouders over de bijwerkingen.

    Bij lange bootreizen alleen de eerste dagen medicatie innemen, omdat na enkele dagen gewenning optreedt.

    De werking van antihistaminica zou berusten op remming van de parasympathische stimulering van het braakcentrum vanuit de vestibulaire kernen en andere plaatsen in het lichaam, en mogelijk op blokkade van histaminereceptoren in de 'chemoreceptor trigger zone'. Hierdoor nemen misselijkheid en braakneigingen af.

    Deze middelen kunnen reisziekte alleen voorkómen als ze enige tijd voor vertrek ingenomen worden.

  3. Overweeg scopalamine

    Kies bij langdurige preventie/behandeling van reisziekte bij volwassenen:

    Let op

    Na het vastkleven de pleister niet meer aanraken: druk kan lekkage van scopolamine veroorzaken. Indien een pleister loslaat, een nieuwe pleister achter hetzelfde of achter het andere oor aanbrengen. Na het aanbrengen en na het verwijderen van de pleister de handen grondig wassen; dit geldt ook voor de plaats achter het oor, als de pleister is verwijderd.

    Door de negatieve psychomotore effecten (slaperigheid, duizeligheid, accommodatiestoornis) is scopolamine niet geschikt voor chauffeurs, piloten, schippers, vliegtuig- en scheepsbemanning. Het reactievermogen blijft de eerste paar dagen na gebruik negatief beïnvloed. Sommige patiënten, met name ouderen, kunnen tijdens het gebruik desoriëntatie, verwardheid en hallucinaties ontwikkelen.

    Wees terughoudend bij patiënten die gevoelig zijn voor anticholinerge bijwerkingen zoals patiënten met epilepsie, glaucoom, prostaathypertrofie of anticholinerge co-medicatie.

    Niet bij kinderen < 18 jaar toepassen.

    Toelichting

    Het parasympathicolyticum scopolamine is tweede keus na de klassieke antihistaminica: het is even werkzaam, maar is gecontra-indiceerd beneden de 18 jaar, dient ruim 6 uur voor de reis aangebracht te worden en is duurder dan de klassieke antihistaminica.

    De werking bij reisziekte berust waarschijnlijk op remming van de geleiding van de cholinergische impuls, zowel vanaf de vestibulaire nucleus naar de hogere centra van het zenuwstelsel, als vanaf de formatio reticularis naar het braakcentrum.

Het gebruik van promethazine bij reisziekte wordt afgeraden, vanwege sterk sederende eigenschappen.

Achtergrond

Definitie

Reisziekte oftewel bewegingsziekte is een verzamelnaam voor zee-, wagen- en luchtziekte.

Symptomen

De verschijnselen van reisziekte zijn (o.a.): duizeligheid, misselijkheid, zweten, bleek zien en overgeven. Daarbij kunnen geeuwen, hoofdpijn, slaperigheid en ongeïnteresseerdheid optreden.

Behandeldoel

De behandeling is gericht op het verminderen van de conflicterende sensorische input, het versnellen van het proces van adaptatie en het beheersen van misselijkheid en braken..

Uitgangspunten

Reisziekte is strikt genomen geen ziekte, maar een normale respons op een abnormale situatie. De evenwichtsorganen, links en rechts vlakbij de oren, werken samen met de ogen en de spieren. Doordat het lichaam wordt blootgesteld aan bewegingen waaraan het niet gewend is, ontstaat er een sensorisch conflict in de hersenen: de sensorische input vanuit de ogen, spieren en het evenwichtsorgaan stemt niet overeen met de standaard sensorische input, zoals die is opgeslagen in het geheugen. Vervolgens geven de vestibulaire kernen en het cerebellum impulsen af aan het braakcentrum, wat reisziekte tot gevolg heeft. De neurotransmitters acetylcholine, noradrenaline en histamine spelen hierbij een rol.

De ene persoon is gevoeliger voor reisziekte dan de andere persoon. Met name kinderen tussen 2 en 12 jaar hebben last van reisziekte. Ook de heftigheid van de beweging beïnvloedt de kans op reisziekte. Bestuurders van voertuigen hebben vaak minder last van reisziekte dan medereizigers omdat ze bewegingen, zoals hobbels, bochten of golven, zien aankomen. Zodra de reis voorbij is, verdwijnen de ziekteverschijnselen vrij snel.

Na een aantal dagen blootstelling aan beweging treedt adaptatie (gewenning) op. Zo kan na een lange zeereis het evenwichtsorgaan zich dusdanig hebben aangepast, dat het nog enige tijd voelt alsof men zich nog op het schip bevindt. Het is belangrijk om voorlichting en uitleg te geven over het ontstaan van reisziekte en de maatregelen ter preventie ervan.

De klassieke (eerste) generatie antihistaminica, zoals cinnarizine, cyclizine en meclozine, is eerste keuze als geneesmiddel bij reisziekte. De tweede generatie antihistaminica (zoals cetirizine en fexofenadine) blijkt niet werkzaam bij reisziekte. Overige anti-emetica, zoals metoclopramide en de 5-HT3-receptorantagonisten granisetron en ondansetron, blijken ook niet te werken bij reisziekte. Het parasympathicolyticum scopolamine is tweede keus na de klassieke antihistaminica: het is even werkzaam, maar is gecontra-indiceerd beneden de 18 jaar, dient ruim 6 uur voor de reis aangebracht te worden en is duurder dan de klassieke antihistaminica. Gezien de sterk sederende eigenschappen wordt het gebruik van promethazine bij reisziekte afgeraden.

Geneesmiddelen

antihistaminica, systemisch Toon kosten

parasympathicolytica, overige Toon kosten

Literatuur

  1. Verheij A. Farmacotherapeutische richtlijn bewegingsziekte. Utrecht: NHG, 2014. De laatste versie van de richtlijn is nog niet verwerkt.
  2. Spinks A, Wasiak J. Scopolamine (hyoscine) for preventing and treating motion sickness ( review). Cochrane Database Syst Rev 2011: CD002851.
  3. Schmal F. Neuronal mechanisms and the treatment of Motion Sickness. Pharmacology 2013; 91: 229-41.
  4. Sutton M, Mounsey AL, Russel RG. FPIN’s clinical inquiries. Treatment of motion sickness. Am Fam Phys 2012; 86: 194-95.
  5. KNMP. Informatorium medicamentorum 2014.
  6. NHG. ‘ik heb last van reisziekte’. 2011. www.thuisarts.nl.
  7. Cheung BS, Herkin R, Hofer KD. Failure of cetirizine and fexofenadine to prevent motion sickness. Ann Pharmacother 2003; 37: 173-7.

Vergelijken

Zie ook

Geneesmiddelgroep