Geneesmiddelen

Stofnaam

Geneesmiddel

Indicatie

Toediening

betamethason

Betamethason, Betnelan, Diprosone

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis

cutaan

betamethason in propyleenglycol

Diprolene

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis

cutaan

clobetasol

Clarelux, Clobex, Dermovate, Eczoria

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis

cutaan

clobetason

Emovate

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis, seborroisch eczeem

cutaan

desoximetason

Ibaril, Topicorte

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis

cutaan

flumetason

Locacorten

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis, seborroisch eczeem

cutaan

fluticason

Cortifil, Cutivate

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis

cutaan

hydrocortison

Hydrocortison crème/​vaselinecrème FNA, Hydrocortison crème/​zalf FNA, Hydrocortison smeersel/​vaselinecrème FNA, Hydrocortison zalf

constitutioneel eczeem, contacteczeem, jeuk, seborroisch eczeem

cutaan

hydrocortisonacetaat

Hydrocortison Vaselinecrème FNA

aambeien

cutaan

hydrocortisonbutyraat

Locoid

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis, seborroisch eczeem

cutaan

mometason

Elocon, Mometason

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis

cutaan

triamcinolon

Triamcinolonacetonide mondpasta FNA

oromucosaal

triamcinolonacetonide

Triamcinolonacetonide crème/​vaselinecrème, Triamcinolonacetonide crème/​zalf FNA, Triamcinolonacetonide smeersel/​vaselinecrème FNA

constitutioneel eczeem, contacteczeem, psoriasis, seborroisch eczeem

cutaan

Een volledig overzicht van alle indicaties per geneesmiddel kunt u vinden in de geneesmiddelteksten.

Werking

Werkingsmechanisme

Anti-inflammatoir:

  • remmen de accumulatie van afweercellen in het ontstoken weefsel;
  • verminderen de hechting van leukocyten aan capillair endotheel;
  • remmen de productie van ontstekingsmediatoren zoals prostaglandinen, leukotriënen, cytokinen en histamine.

Vasoconstrictief:

  • remmen het vrijkomen van mediatoren met vasoactieve werking zoals cytokinen, histamine en catecholaminen;
  • werken mogelijk ook direct constrictief op capillairen.

Antiproliferatief:

  • remmen de celdeling in epidermis en de aanmaak van bindweefselcomponenten.

Antiprurigineus:

  • remmen het ontstekingsproces waardoor de jeuk afneemt;
  • werken direct op vrije zenuwuiteinden in de huid.

Effect

  • verdwijnen of verminderen van ontstekingsverschijnselen;
  • vermindering van de symptomen van verschillende huidaandoeningen.

In tabel 1 is de indeling van de dermatocorticosteroïden in sterkten/klassen aangegeven zoals die in Nederland* gehanteerd wordt: klasse 1 (zwak werkend), klasse 2 (matig-sterk werkend), klasse 3 (sterk werkend) en klasse 4 (zeer sterk werkend).

Indeling dermatocorticosteroïdenVergroot tabel

Meer informatie

* Dermatocorticosteroïden worden in Nederland en in veel Europese landen naar sterkte ingedeeld in vier klassen. In deze indeling is de invloed van de farmaceutische vorm op de werkingssterkte niet mee genomen. In het classificatiemodel van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is deze farmaceutische vorm wel opgenomen. Het WHO-model hanteert zeven klassen, waarbij klasse I het sterkst werkend is en klasse VII het zwakst werkend. Zo heeft volgens dit model triamcinolonacetonidezalf 0,1 % dezelfde werkingssterkte als betamethasonvaleraatzalf 0,1 % ('sterk' werkend). Daarentegen valt betamethasonvaleraatcrème 0,1 % net als triamcinolonacetonidecrème 0,1 % onder de 'matig–sterk' werkende dermatocorticosteroïden.

Typerende bijwerkingen

Relatief frequent:

  • atrofie van dermis en epidermis, teleangiëctasieën;
  • striae (vooral bij adolescenten; m.n. in liezen, oksels, binnenzijde bovenbenen en -armen);
  • papulopustuleuze periorale en/of perioculaire dermatitis;
  • maskeren van schimmelinfecties;
  • contactallergie m.n. bij langdurig gebruik;
  • bij oromucosale toepassing: atrofie mucosa, mondinfecties zoals spruw (na meerdere weken gebruik).

Minder frequent:

  • Lokaal:

    • steroïdrosacea en -acne;
    • purpura, ecchymosen;
    • verergering van bestaande huidinfecties;
    • vertraagde wondgenezing;
    • hypopigmentatie;
    • hypertrichose;
    • gluteale granulomen bij luierdermatitis.
  • Systemisch:

    • syndroom van Cushing;
    • bijnierschorsinsufficiëntie;
    • osteoporose;
    • groeiremming.

Meer informatie

Bij dagelijks gebruik van een klasse 1-corticosteroïd of intermitterend gebruik van klasse 2- of klasse 3-corticosteroïden, treden lokale bijwerkingen zelden op. Bijwerkingen ontstaan meestal bij langdurig én continu gebruik van dermatocorticosteroïden; indien in de onderhoudsfase intermitterend wordt behandeld is er minder kans op bijwerkingen, ook na lange tijd. De meeste kans op lokale bijwerkingen is bij gebruik op plaatsen waar het stratum corneum dunner is, zoals in het gelaat, op de oogleden, in huidplooien en op de genitaliën of bij gebruik onder occlusie.

Systemische bijwerkingen kunnen voorkomen bij langdurig en overmatig gebruik (dosering > aanbevolen hoeveelheid per week) van m.n. klasse 3- of klasse 4-corticosteroïden. De meeste kans op systemische effecten is bij het gebruik bij kinderen, gebruik onder occlusie, gebruik op grote huidoppervlakken of huidplooien en bij gelijktijdig gebruik van penetratiebevorderende geneesmiddelen (zoals salicylzuur, ureum, propyleenglycol). Dit geldt ook voor huidaandoeningen waarbij de huidbarrière verstoord is, zoals bij constitutioneel eczeem.

Kinderen: het gebruik van (zeer) sterk werkende corticosteroïden bij kinderen zoveel mogelijk vermijden of beperken. Kinderen hebben een relatief groot huidoppervlak en dunne huid. Gebruik bij hen kan sneller leiden tot systemische bijwerkingen, bijnierschorssuppressie en ook tot groeihormoonsuppressie. Bijnierschorsinsufficiëntie wordt bij kinderen vooral gezien bij overmatig gebruik van sterk werkende dermatocorticosteroïden. Bij combinatie van dermatocorticosteroïden met inhalatie- en nasale corticosteroïden is er meer kans op bijniersuppressie. Groeiremming kan gezien worden na langdurig gebruik; bij langdurig gebruik wordt daarom aanbevolen regelmatig de groeicurve te controleren.

Literatuur:

  1. Aronson JK, et al. (eds). Meyler's side effects of drugs. 16th ed. Amsterdam: Elsevier, 2016.
  2. Brunton LL, et al. (eds). Goodman & Gilman’s The pharmacological basis of therapeutics. 13th ed. New York: McGraw-Hill, 2017.
  3. NVDV-Leidraad Dermatocorticosteroïden 2019.